نگاهی به سیاستهای فیلترینگ و فضای مجازی در سال ۱۴۰۳؛ بربادرفته
سال ۱۴۰۳ برای کاربران ایرانی سالی پر از وعدههای محقق نشده در زمینه آزادی اینترنت بود. با وجود تبلیغات گسترده دولت جدید درباره کاهش محدودیتهای اینترنتی در آستانه انتخابات، عملاً تغییر محسوسی در سیاستهای فیلترینگ ایجاد نشد. این گزارش به بررسی روند ناامیدکننده آزادسازی اینترنت در یک سال گذشته میپردازد.
وعدههای انتخاباتی و واقعیتهای پس از آن
در جریان رقابتهای انتخاباتی، موضوع فیلترینگ به یکی از محوریترین مباحث تبدیل شد. نامزدهایی مانند مسعود پزشکیان قولهای زیادی درباره آزادسازی اینترنت دادند، اما پس از تشکیل دولت چهاردهم مشخص شد این وعدهها بیشتر جنبه تبلیغاتی داشتهاند تا برنامهای عملیاتی.
دوره وزارت عیسی زارعپور در دولت سیزدهم با فیلترینگ گسترده اینستاگرام و واتساپ همراه بود. هرچند زارعپور مسئولیت این تصمیم را به شورای عالی امنیت ملی نسبت داد، اما همین رویکرد در دولت جدید نیز ادامه یافت.
کشمکشهای سیاسی و ناتوانی در عمل
ستار هاشمی، وزیر ارتباطات دولت چهاردهم، ابتدا از اظهارنظر صریح درباره فیلترینگ خودداری میکرد، اما به مرور تحت فشارهای عمومی مجبور به موضعگیری شد. با این حال، عملکرد دولت در این زمینه بیشتر شبیه مانورهای رسانهای بود تا اقدامات عملی.
جلسات متعدد شورای عالی فضای مجازی نیز نتوانست راهکاری قطعی ارائه دهد. در حالی که انتظار میرفت اولین جلسات به موضوع فیلترینگ بپردازند، عملاً این موضوع به حاشیه رانده شد. پزشکیان حتی در یکی از جلسات به جای پرداختن به رفع فیلترینگ، به فیلترشکنفروشها حمله کرد.
واکنشهای منتقدانه
این تعللهای دولتی با انتقادات گسترده مواجه شد. جلال رشیدی کوچی، نماینده مجلس، صراحتاً اعلام کرد رئیسجمهور با وجود اختیارات قانونی، به دلیل فشارهای سیاسی از صدور دستور رفع فیلترینگ خودداری میکند.
مدیران عامل شرکتهای ارتباطی نیز به تبعات منفی فیلترینگ اعتراف کردند. مهدی اخوان بهابادی، مدیرعامل همراه اول، و بیژن عباسیآرند، مدیرعامل وقت ایرانسل، هر دو به ضررهای مالی سنگین ناشی از محدودیتهای اینترنتی اشاره کردند.
گامهای ناکافی و نگرانیهای جدید
سرانجام در دی ۱۴۰۳، شورای عالی فضای مجازی با آزادسازی گوگل پلی و واتساپ موافقت کرد. اما این اقدام محدود همراه با اخبار نگرانکنندهای بود:
- طرح ۳۲ بندی شورا شامل برنامههایی برای محدودتر کردن اینترنت بود
- پیشبینی شده بود اینترنت طبقاتی با شدت بیشتری اجرا شود
- متن مصوبه هرگز منتشر نشد
آینده مبهم آزادی اینترنت
با وجود گذشت یک سال از وعدههای انتخاباتی، وضعیت دسترسی به اینترنت آزاد در ایران بهبود محسوسی نیافته است. دو پلتفرم محبوب تلگرام و اینستاگرام همچنان فیلتر هستند و شواهد نشان میدهد دولت و شورای عالی فضای مجازی برنامههایی برای محدودیتهای بیشتر دارند.
عملکرد دولت در سال ۱۴۰۳ در بهترین حالت «ناامیدکننده» توصیف میشود. با توجه به مقاومت نهادهای تصمیمگیر و عدم شفافیت در روندها، به نظر نمیرسد سال جدید شاهد تغییرات مثبت چشمگیری در این حوزه باشیم. کاربران ایرانی همچنان باید با محدودیتهای گسترده و پروسههای کند و غیرشفاف دست و پنجه نرم کنند.
